هر فنجان قهوه‌ای که امروز می‌نوشید، پشتش هزار سال تاریخ است: از کوه‌های اتیوپی تا خانقاه‌های یمن، قهوهخانههای استانبول و کشتزارهای برزیل. داستان کشف قهوه پر از افسانه، قاچاق و ماجراجویی است. بیایید این سفر را با هم مرور کنیم و ببینیم قهوه‌های امروز چطور به دست ما رسیده‌اند.
پاسخ کوتاه: بر اساس مشهورترین روایت، قهوه حدود قرن نهم میلادی در اتیوپی توسط چوپانی به نام کالدی کشف شد. اما اولین شواهد مطمئن تاریخی از نوشیدن قهوه به قرن پانزدهم و خانقاه‌های صوفیان یمن برمی‌گردد. از آنجا قهوه به مکه، قاهره و استانبول، سپس اروپا و در نهایت آسیا و آمریکای لاتین رسید.
آنچه در این مقاله می‌خوانید:
- داستان کالدی و کشف قهوه
- یمن؛ جایی که قهوه نوشیدنی شد
- گسترش قهوه در جهان اسلام و اروپا
- قاچاق دانه و تولد خاستگاه‌های جدید
- شواهد علمی و تاریخی
- اشتباهات رایج درباره تاریخچه قهوه
- سوالات متداول
- جمع‌بندی
داستان کالدی و کشف قهوه
افسانه می‌گوید کالدی، چوپانی در ارتفاعات اتیوپی، دید بزهایش بعد از خوردن میوه‌های قرمز یک درختچه پرانرژی شده‌اند و تمام شب نمی‌خوابند. او میوه‌ها را نزد راهبی برد و آن راهب از آن‌ها نوشیدنی ساخت که کمک می‌کرد شب‌ها بیدار بماند و عبادت کند. این روایت اولین بار قرن‌ها بعد نوشته شده و احتمالاً افسانه است، اما اتیوپی بی‌تردید خاستگاه طبیعی قهوه عربیکاست. هنوز هم قهوه‌های اتیوپی مثل قهوه عربیکا اتیوپی یرگاچف، قهوه عربیکا اتیوپی سیدامو، قهوه عربیکا اتیوپی گوجی و قهوه عربیکا اتیوپی هرر از خوش‌عطرترین قهوه‌های جهان‌اند. همه را در قهوه اتیوپی ببینید.
یمن؛ جایی که قهوه نوشیدنی شد
اولین شواهد مستند از دم کردن قهوه به قرن پانزدهم میلادی و صوفیان یمن برمی‌گردد که آن را برای بیداری در شب‌های عبادت می‌نوشیدند. بندر المخا در یمن قرن‌ها مهم‌ترین بندر صادرات قهوه جهان بود و نام «موکا» از همین‌جا آمده است. قهوه یمن هنوز با روش‌های سنتی کشت می‌شود؛ قهوه عربیکا یمن حراز و قهوه عربیکا یمن حراز از منطقه حراز را می‌توانید در قهوه یمن بچشید.
گسترش قهوه در جهان اسلام و اروپا
- قرن ۱۵ و ۱۶: قهوه‌خانه‌ها در مکه، قاهره، دمشق و استانبول به محل گفتگو، موسیقی و شطرنج تبدیل شدند و «مدرسه دانایان» نام گرفتند.
- قرن ۱۷: بازرگانان ونیزی قهوه را به اروپا بردند و قهوه‌خانه‌ها در ونیز، لندن، پاریس و وین باز شدند.
- ایران: قهوه‌خانه‌ها از دوره صفوی در اصفهان رواج یافتند و به بخشی از فرهنگ شهری تبدیل شدند.
قاچاق دانه و تولد خاستگاه‌های جدید
اعراب برای حفظ انحصار، دانه‌های قهوه را پیش از صادرات می‌جوشاندند یا برشته می‌کردند تا قابل کاشت نباشند. اما:
- هند: طبق روایتی مشهور، در قرن هفدهم بابا بودان، زائری صوفی، هفت دانه قهوه را از یمن به جنوب هند برد. امروز هند از تولیدکنندگان مهم قهوه است؛ مثل قهوه عربیکا هند مالابار از منطقه مالابار.
- اندونزی: هلندی‌ها در اواخر قرن هفدهم قهوه را در جاوا کاشتند و نام «جاوا» تا مدت‌ها مترادف قهوه بود؛ قهوه روبوستا اندونزی جاوا از همین جزیره است.
- کارائیب و آمریکای لاتین: در قرن هجدهم قهوه به مارتینیک، جامائیکا و برزیل رسید. امروز برزیل بزرگ‌ترین تولیدکننده قهوه جهان است؛ قهوه عربیکا برزیل سانتوس را ببینید. بلو ماونتین جامائیکا هم یکی از مشهورترین قهوه‌های جهان شد؛ قهوه عربیکا جامائیکا بلو ماونتین و قهوه عربیکا جامائیکا بلو ماونتین.
شواهد علمی و تاریخی
بررسی‌های ژنتیکی نشان می‌دهد عربیکا از دورگه‌گیری طبیعی دو گونه وحشی در ارتفاعات جنوب‌غربی اتیوپی و مناطق مجاور به وجود آمده است. یعنی افسانه کالدی هرچه باشد، جغرافیای آن درست است: قهوه از اتیوپی آمده است.
اشتباهات رایج درباره تاریخچه قهوه
- «قهوه از عربستان آمده»: قهوه از اتیوپی آمده و در یمن به نوشیدنی تبدیل شده است.
- «موکا یعنی شکلات»: موکا نام بندری در یمن است؛ ارتباطش با شکلات بعدها پیدا شد. داستان کاملش در موکا چیست.
- «کالدی شخصیتی تاریخی است»: شواهد مستقلی از وجود او نیست.
سوالات متداول
قهوه دقیقاً در چه سالی کشف شد؟
تاریخ دقیقی وجود ندارد؛ افسانه کالدی به حدود قرن نهم میلادی نسبت داده می‌شود و اولین شواهد مستند به قرن پانزدهم برمی‌گردد.
کلمه قهوه از کجا آمده است؟
از واژه عربی «قهوة» که در اصل به نوعی نوشیدنی اطلاق میشد؛ از عربی به ترکی (کهوه) و سپس به زبانهای اروپایی رسید.
قدیمیترین قهوهخانه کجا بود؟
قهوهخانههای قرن پانزدهم و شانزدهم در مکه، قاهره و استانبول از قدیمیترین قهوهخانههای ثبتشدهاند.
امروز کدام کشور بیشترین قهوه را تولید میکند؟
برزیل، پس از آن ویتنام (که بیشتر روبوستا تولید میکند) و کلمبیا.
جمع‌بندی
قهوه از اتیوپی آمد، در یمن نوشیدنی شد، در استانبول و اروپا فرهنگ قهوهخانه را ساخت و با قاچاق دانه به هند، جاوا و آمریکای لاتین رسید. امروز می‌توانید این سفر تاریخی را در فنجانتان تجربه کنید: از قهوه عربیکا اتیوپی یرگاچف اتیوپی تا قهوه عربیکا یمن حراز یمن و قهوه عربیکا برزیل سانتوس برزیل. همه خاستگاه‌ها را در دانه قهوه عربیکا ببینید.
